بانك الكترونيكي روستاي بركت

 از بنده دعوت كردند در مورد بانك فردا يا بانك 10 سال آينده نكاتي را مطرح كنم و بر اين اساس موضوع تاسيس بانك الكترونيك بركت را مد نظر قرار داده‌ام. كل منابع اين موسسه از ستاد اجرايي فرمان امام تامين مي‌شود و به نوعي بازوي خروجي فعاليت‌هاي اقتصادي ستاد اجرايي فرمان امام تلقي مي‌شود. در اين موسسه فعاليت‌هاي اقتصادي در مناطق محروم با مشاركت كارآفرينان محلي و بخش خصوصي حمايت مي‌شوند (موسسه مجوز مشاركت با نهادهاي دولتي يا وابسته به دولت را ندارد). در اين راستا ما فعاليت‌هاي مختلف مايكرو فايننس (مالي خرد) را همانند خدمات سرمايه‌گذاري خرد‌، خدمات بيمه‌گري خرد، كارگزاري خرد،‌ و... را مورد حمايت قرار مي‌دهيم.

تاكيد مي‌كنم محور تمركز كار موسسه در شهرها نيست بلكه در مناطق محروم (در حد دهستان‌ها) است. اين فعاليت شامل مدرسه‌سازي، راه سازي خانه عالم، خانه بهداشت، برق رساني، آبرساني و... است. براي نمونه مدرسه بركت را در اقصي نقاط كشور در دست ساخت داريم. درمناطق محروم و فعاليت‌هاي زيربنايي هم در اين موسسه درگير هستيم.بر اساس برنامه موسسه بنياد بركت، همراه با پيشبرد فعاليت‌هاي اقتصادي در مناطق محروم خدمات بانكي را نيز به عنوان مكمل خدمات زيربنايي بايستي ارائه نمايد. فعاليت‌هاي بانكي درمناطق محروم كار آساني به نظر نمي‌رسد. اكثر بانك‌هاي بزرگ‌‌، چه دولتي چه خصوصي براي اين كار برنامه‌ها و اهداف خاص خود را دارند، ولي (به اعتقاد بنده) به دليل رويكرد بانكداري كلان (Micro banking) در اين بانك‌ها در اين زمينه چندان موفق نبوده‌اند.

دركشور ما نزديك به 22 ميليون روستايي زندگي مي‌كنند. چنانچه فرض كنيم 10 ميليون نفر از آنان مشمول خدمات بانكي مي‌شوند يك بازار بكر و تازه است. افرادي كه به هيچ عنوان خدمات بانكي دريافت نمي‌كنند اما بدان نياز دارند. مشكل اينست كه با شعبه نمي‌توان به اين افراد دسترسي پيدا كرد. اين افراد در نقاط بسيار دور دست كوهپايه‌ها، مناطق محروم كويري و ... زندگي مي‌نمايند كه ساخت يك شعبه فيزيكي توجيه اقتصادي ندارد.

متوسط سرانه جمعيت كشورمان در هر كيلومتر مربع 41 نفر است. در بعضي نقاط (مانند شهرهاي بزرگ) تمركز جمعيتي بالاست اما در مناطق وسيعي از كشور تمركز جمعيتي بسيار پايين است. جمعيت 70 و چند ميليوني كشور در بعضي از نقاط متمركزند و در بخش عظيمي از كشور ما جمعيت بسيار پراكنده است. آن بخش از كشور كه جمعيت پراكنده دارد عمدتا" فضايي روستايي است. در چنين فضاهايي ارائه خدمات بانكي چگونه بايد رخ بدهد؟ آيا ساختن شعبه معني دارد؟ اصلا" وابدا". هزينه شعبه بايد از لحاظ اقتصادي توجيه پيدا كند و نياز به چرخه مالي دارد كه هزينه‌هاي آن را منطقي كند. زماني كه اين چرخه وجود نداشته باشد شعبه توجيه نداشته و تعطيل مي‌شود. بنياد بركت كه در فضاي روستايي كشور خدمات مختلف مي‌دهد-از جمله خدمات مالي- بايستي براي ارائه خدمات بانكي‌ نيز رويكردي متفاوت انتخاب مي‌نمود.

بدين منظور با چند كشور مختلف IDB مذاكراتي داشتيم، با بانك توسعه اسلامي -كه بنده مشاور آن هستم- جلسات مرتبي داشتيم تا دركشورهاي ديگر كه بحث فقر زدايي مطرح است از فعاليت‌هاي آنان آگاه شويم و بتوانيم مدل اسلامي آن را پياده‌سازي كنيم. آفريقا، فيليپين، بنگلادش، آمريكاي جنوبي و... مدل‌هايي‌ است كه پيشرفت‌‌هاي قابل توجهي داشته‌اند اما محوريت بانكداري الكترونيك بوده چون به جاي ارائه خدمات بانكي در يك فضاي فيزيكي خدمات به يك فضاي مخابراتي يا مجازي انتقال يافته است. البته لازمه اين كار وجود پوشش مخابراتي است كه خوشوقتانه در كشور ما در مناطق محروم پوشش مخابراتي لازم وجود دارد. بر اين اساس يك بانك الكترونيكي اسلامي‌، با محوريت استفاده از فضاي مخابراتي براي ارائه خدمات مالي به فضاي روستايي، در دستور كار موسسه بركت قرار دارد.

دوستان برگزاركنندگان اين جلسه از بنده خواستند كه در خصوص بانكداري الكترونيكي و اينكه به طور كلي چه مولفه‌هايي را به ‌عنوان موسس، طراح و يا مهندس بايد در نظر گرفت نكته نظراتي را بيان كنم:

مهمترين ويژگي‌ها، (با رويكرد مهندسي يك بانك نه رويكرد مهندسي ساختمان) بحث حاكميت است. يك بانك از لحاظ اصول حاكميت صحيح چگونه بايد طراحي شود. Corpet governance كه يك اصطلاح امروزي است در كشور ما هم مورد توجه است و در يك بانك الكترونيكي، به طور خاص اسلامي و به طور اخص روستايي شكل و شمايل ويژه‌اي دارد.

بانك اسلامي نقش مالك وجوه را ندارد. اموال متعلق به ديگري است و بانك به نيابت از او مديريت مي كند. در اين پارادايم فكري شما يك سري ريسك هاي جديد ي بو جود مي آيد بايستي به درست مديريت شود.

نهايتا: طراحي زير بناي مخابراتي و اطلاعاتي بانك با تاكيد ثبات امنيت و مديريت هزينه است.

بحث ديگر طراحي و حداقل شعبات مورد نياز در جهت ارئه خدمات به صورت موبايل، atm poes/اينترنت و.. است. پارادايم فكري بايد در اين زمينه تغيير نمايد. در يك بانك الكترونيكي شعبه ديگر معناي فيزيكي شعبه را ندارد. بايد تعريف براي شعبه ارائه شود. شعبه يعني فضايي كه دسترسي مشتريان به بانك را تسهيل مي‌كند با حداقل هزينه با حداكثر امنيت. برخي خدمات همچنان نيازمند حضور فيزيكي است. باز كردن حساب، احراز هويت يك رفتار فيزيكي مي طلبد. ممكنست 20 سال آينده اين رفتار تغيير كند. براي باز كردن يك حساب قانون ايجاب ميكند به شعبه مراجعه و احراز هويت صورت پذيرد. برخي مشتريان تمايل دارند با يك مشاور مالي صحبت كنند. البته اين خدمات مشاوره‌ در بانكداري تمام الكترونيك با تلفن video conferencing و يا veb cam قابل ارائه است. شعبه‌هاي امروزين جايي است كه خانواده‌ها مي‌توانند بروند و خدمات لازم همانند پذيرايي با نوشيدني و مشاوره تا فضاي بازي كودكان در آن وجود دارد.

طراحي شعبه ها (فيزيكي) يك مفهوم جديد پيدا نموده است. شعبه atm سيار، شعبه موبايل، كارت، شعبه pose و... نمونه‌هايي از شعبه هاي جديد هستند.

بحث بانكداري الكترونيك روستاي بركت الان در دستور كار است. كه تاكيد ما در جهت توسعه و تكامل ارائه خدمات مالي و بانكداري الكترونيكي در مناطق روستايي و كمتر توسعه يافته كشور است. تاكيد بر اسلامي بودن بانك بسيار بالاست . تاكيد بر تلفن همراه زياد است در اين بانك. بنياد بركت شاخص محروميت را براي مناطق مختلف تهيه نموده است كه بنا به مولفه هايي از صفر تا 50 محاسبه مي‌شود . اكثر نقاطي كه ما درگير هستيم و بالاي هزار روستا را شامل ميشود متوسط محروميت حول و حوش 40 است. يعني براي زندگي فضاي بسيار سختي است . اما در چنين فضايي كه حتي برق ، آب و جاده نيست موبايل وجود دارد. من اولين سوالي كه برام مطرح بود جايي كه برق نداره موبايل را چه گونه شارژ مي كنند .كه البته پاسخ آن نيز استفاده از باطري قلمي‌ها است. اين نشنن ميدهد كه در اين فضا يه پنجره ارتباطي وجود دارد. بانك الكترونيك روستاي بركت از اين فضا استفاده خواهد نمود.

در اين فضاي معاملاتي حجم تراكنش هر معامله پايين است ولي تعداد آن بسيار بالاست. يعني يك فضاي banking يا بانكداري كه تعداد معاملات بسيار بالا ولي حجم آن بسيار پايين است. در چنين فضايي شعبه اصلا" توجيه اقتصادي ندارد وتنها راه استفاده از شعبه‌هاي مجازي تلفن همراه است.